ايجاد شمن‌دفر ( راه‌آهن ) ( ص 130 - ص 93 چاپ اول ) اين مسئله هم يكى از دستاويزهاى مهم مداخلهء دول بزرگ در ايران بود و اولين بار در تاريخ 12 آوريل 1858 ( 1275 هجرى قمرى ) ناپلئون سوم در نامهء خود به ناصر الدين شاه به اين موضوع اشاره كرد . پس از آن حاج ميرزا حسين خان سپهسالار آن را در امتيازنامهء رويتر گنجانيد و بارون نرمان مهندس بلژيكى را هم به اميد كاميابى در اين امر استخدام كرد . روسها نيز پيشنهادهاى مختلف دادند . وزير مختار آمريكا هم در صدد گرفتن امتياز برآمد و از بس در اين راه مذاكره و مبارزه شد كه شاه را به كلى از اين كار ترساند و كار مبارزه به جائى كشيده شد كه دوسه بار از دولت ايران تعهد گرفته شد كه امتياز راه‌آهن را به كسى ندهد و خود دولت هم كه وسايل اين كار را نداشت و بالنتيجه اين كار دردسر بسيار ايجاد كرد . نخستين خطى كه كشيده شد راه‌آهن طهران به حضرت عبد العظيم بود كه امتياز آن را بواتال سابق الذكر گرفت و بوسيلهء شاه افتتاح شد و سوانح چند نيز با آن پديد آمد . اين راه‌آهن 8700 متر طول داشت . بواتال امتياز خود را به شركت بلژيكى « شركت سهامى بلژيكى راه‌آهن و ترامواى در ايران » فروخت و انگليسها مىگفتند كه سرمايهء آن از روسيه است . اين شركت با دو ميليون فرانك سرمايه و زحمت بسيار راه‌آهن مزبور را كه فاصله ميان دو ريل آن بيش از هجده سانتيمتر نبود كشيد و عمده نظر به عوايد مسافرت زوار طهران به حضرت عبد العظيم بود . واگنها سه درجه داشت دو ريالى و يكريالى و ده شاهى . كمپانى داراى چهار لوكوموتيو و بيست و يك واگن و پنج نفر مستخدم اروپائى بوده . با همهء اينها تا ساختمان راه‌آهن سراسرى ، نه رشته راه‌آهن در ايران ساخته شد كه يا براى امور نظامى بود با به منظور كارهاى صنعتى و هيچكدام به حال ايران مفيد واقع نشد و بتدريج همه از ميان رفت . امتياز ديگر بواتال كه بىتناسب با امتياز راه‌آهن نبود امتياز كشيدن خط ترامواى در طهران بود كه در 1306 هجرى قمرى از شاه گرفت و مجموعا پنج ميل طول راه آن بود و از ميدان توپخانه به‌سمت مشرق مىرفت و از خيابان چراغ گاز و مقابل بازار پامنار نزديك سفارت روس مىگذشت و واگونها زنانه و مردانه بود . اين خط در 16 ربيع الاول 1307 - 20 نوامبر 1889 افتتاح شد و دوازده واگن داشت و يكصد و پنجاه است . * * * * براى اطلاع از تفصيل راه‌آهن رجوع شود به تاريخ روابط ايران و انگليس از محمود محمود و ايران و قضيهء ايران از لرد كرزن ترجمهء آقاى غلامعلى وحيد مازندرانى و گنج شايگان تأليف آقاى جمال‌زاده .